काठमाडौं । विस्तृत शान्ति सम्झौता भएको झन्डै दुई दशक पुग्न लाग्दासमेत संक्रमणकालीन न्याय प्रक्रिया टुंगिन सकेको छैन । द्वन्द्वपीडितले अझै न्याय पाउन नसकिरहेका बेला राष्ट्रिय सभाको संसदीय उपसमितिले टीआरसी ऐन कार्यान्वयनमा ढिलाइ हुनुका पाँच प्रमुख कारण औंल्याएको छ ।
डा. अञ्जान शाक्य नेतृत्वको ‘ऐन कार्यान्वयन मापन अध्ययन सिफारिस उपसमिति’ले बुझाएको प्रतिवेदनमा संक्रमणकालीन न्यायलाई सामान्य आपराधिक न्यायको दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्ने प्रवृत्ति, राजनीतिक सहमतिको अभाव, पीडितको असन्तुष्टिमा अपिलको व्यवस्था, आयोगका कर्मचारीमा कार्यप्रेरणाको कमी तथा आयोगको आर्थिक र प्रशासनिक स्वायत्तताको अभावलाई मुख्य समस्याका रूपमा उल्लेख गरिएको छ ।
प्रतिवेदनअनुसार संक्रमणकालीन न्यायलाई द्वन्द्वका घटनाको सत्य स्थापित गर्ने, पीडितलाई न्याय तथा परिपूरण उपलब्ध गराउने र समाजमा मेलमिलाप कायम गर्ने प्रक्रियाका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । यसका लागि राजनीतिक दलहरूबीच साझा धारणा र प्रतिबद्धता हुनुपर्नेमा उपसमितिले जोड दिएको छ ।
त्यस्तै, आयोगहरू आर्थिक तथा प्रशासनिक रूपमा स्वायत्त नहुँदा प्रभावकारी काम हुन नसकेको र कर्मचारीसमेत कामप्रति पर्याप्त उत्प्रेरित नरहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । आयोगका सिफारिसप्रति पीडित असन्तुष्ट भए अपिल गर्न पाउने व्यवस्थालाई पनि महत्वपूर्ण विषयका रूपमा औंल्याइएको छ ।
उपसमितिले आयोगलाई आवश्यक स्रोतसाधन, स्वतन्त्रता र प्रशासनिक अधिकार उपलब्ध गराउनुपर्ने सुझाव दिएको छ । साथै, संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच समन्वय गरी द्वन्द्वपीडितको संरक्षण तथा परिपूरणमा ध्यान दिनुपर्ने उल्लेख गरेको छ ।
यसैबीच, टीआरसी र बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको छानबिन आयोगका पदाधिकारी हटाइएपछि नयाँ नियुक्ति हुन नसक्दा दुवै आयोगको काम प्रभावित भएको छ । हाल सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोगमा ७८ हजार ९०९ वटा उजुरी दर्ता रहेको तथ्यांक छ ।
२०६३ मंसिर ५ गते सरकार र तत्कालीन विद्रोही नेकपा माओवादीबीच भएको विस्तृत शान्ति सम्झौतामा ६ महिनाभित्र सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोग गठन गर्ने उल्लेख थियो । तर, सम्झौता भएको झन्डै २० वर्ष पुग्न लाग्दासमेत संक्रमणकालीन न्यायको काम टुंगिन सकेको छैन ।
उपसमितिको निष्कर्षमा कानुनी व्यवस्था र कार्यविधि निर्माण मात्र पर्याप्त नहुने भन्दै राजनीतिक प्रतिबद्धता, आयोगको स्वायत्तता र पीडितलाई न्याय सुनिश्चित गर्नु अबको मुख्य आवश्यकता रहेको उल्लेख गरिएको छ ।
