काठमाडौँ। प्राय: वर्षा याममा र गर्मी याममा सर्प सामान्य रुपमा बढी देखा पर्छ। सर्प प्रकृतिको एउटा संवेदनशील प्राणी हो । सामान्यतया मानिस र सर्पबीच प्रत्यक्ष टकराव नभएसम्म सामान्यतया सर्पले आक्रमण गर्दैन, तर सर्पसँगको टकराव पछि भने सर्पले टोक्यो भने त्यसबाट पर्ने असर कहिलेकाही अकल्पनीय हुन सक्छ । हरेक सर्प घातक हुँदैनन्, तर विषालु सर्पले टोक्दा मानिसको जीवन नै जोखिममा पर्छ ।
सर्पको टोकाइले मानिस किन मर्छ ?
सर्पसँगको दोहोरो टकराव पछि सर्पले टोक्यो भने मान्छेको जीवन नै नरहन पनि सक्छ। यसको कारण मुख्यतया सर्पको शरीरमा हुने विष हो, जसले मानिसको स्नायु, रक्तसञ्चार र श्वासप्रश्वास प्रणालीलाई नष्ट गर्ने क्षमता राख्छ ।
सर्पको विष शरीरमा प्रवेश गरेपछि शरीरभित्र तत्कालै रसायनहरुको रासायनिक प्रतिक्रिया सुरु हुन्छ । सर्पले टोक्दा मान्छेको शरीरमा फाल्ने विषमा प्रोटिन र इन्जाइम(शरीरभित्रका उत्प्रेरक)जस्ता जैविक पदार्थ हुन्छन्, जसले शरीरको सामान्य कार्यलाई अवरुद्ध गर्छन् । केही सर्पको विषले स्नायु प्रणालीलाई नष्ट गर्छ जसले गर्दा सर्पले टोकेको मानिस बोल्न, सुन्न र चल्नसमेत असमर्थ हुन्छ । यसलाई न्युरोटक्सिन (स्नायु–कोष (neuron) वा स्नायु–सन्देश (nerve signal) मा प्रत्यक्ष असर गर्ने विष) भनिन्छ । यस प्रकारको विषले श्वासप्रश्वासमा प्रत्यक्ष असर पार्छ, जुन कारणले मान्छेको फोक्सोले काम गर्न नसक्दा बिरामीको मृत्यु सम्म हुन सक्छ । अर्को प्रकारको विषलाई हेमोटक्सिन भनिन्छ, जसले रगतलाई असर गर्छ । यसले रक्तनली फुटाउने, रक्तचाप घटाउने र आन्तरिक रक्तस्राव गराउने काम गर्छ । शरीरमा रक्तसञ्चार बिग्रिएपछि मस्तिष्कसम्म पर्याप्त अक्सिजन पुग्दैन र जीवन संकटमा पर्छ ।
सर्पको विषले टोकाइको स्थानमै मात्र समस्या ल्याउँदैन, यसले समग्र शरीरलाई प्रभावित गर्छ । सर्पले टोकेको मानिसमा सुन्निनु, असह्य पीडा हुनु , उल्टी हुनु , टाउको दुख्नु , दृष्टि धमिलो हुनु, अनुहार लत्रनु, र शरीर सुन्निनेजस्ता लक्षण देखिन्छन् । केही अवस्थामा टोकाइको घाउ वरिपरिको मासु नै मरेर कालो हुने (नेक्रोसिस) अवस्था पनि आउँछ । यसले थप संक्रमण र रक्त विषाक्तता (सेप्सिस) निम्त्याउँछ । यदि समयमा उपचार भएन भने शरीरको महत्वपूर्ण अङ्गहरू क्रमशः काम गर्न छाड्छन् र अन्ततः मानिसको मृत्यु हुन्छ ।
नेपालजस्ता देशमा ग्रामीण भेगका मानिसहरू बढी जोखिममा हुन्छन् । धानबारी, जंगल, घाँस काट्ने ठाउँ वा अँध्यारो कोठामा सर्प भेटिन्छन् । त्यहाँ सर्पले टोक्दा तत्काल उपचार नपाई मृत्यु हुने सम्भावना उच्च हुन्छ । धेरै अवस्थामा पीडितलाई अस्पताल पुर्याउन ढिला हुन्छ, वा परम्परागत उपचारमा भर पर्नु पनि मृत्युको प्रमुख कारण हो । सर्पदंशपछि तुरुन्तै प्राथमिक उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ।
उपचारका लागि सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय एन्टिभेनम (एन्टिभेनम सर्पकै विषबाट बनाइने सर्पको टोकाइविरुद्ध लगाइने एकप्रकारको ईन्जेक्सन) हो, जसले सर्पको विषलाई निष्क्रिय पार्छ । तर एन्टिभेनम प्रत्येक अस्पतालमा सहजै पाइँदैन, जसका कारण धेरै बिरामीले ज्यान गुमाउनुपर्छ । साथै, टोक्ने सर्प कुन प्रजातिको हो भन्ने पहिचान गर्न नसक्दा पनि उपचारमा ढिलाइ हुन्छ । नेपालमा करैत, गोमन, नाग र हरहरसर्पलाई विषालु प्रजातिका सर्प मानिन्छ । यी सर्पको विष अत्यन्त घातक र शरीर भित्र विशा तिव्र रुपमा संचार हुने भएकाले समयमै उपचार नपाए मृत्यु दर उच्च हुन्छ ।
सर्पले टोक्दा मानिस मर्ने प्रमुख कारण सर्पको विषले शरीरका अत्यावश्यक प्रणाली स्नायु, रगत र श्वासप्रश्वासलाई नष्ट गर्नु हो । विषले शरीरको आन्तरिक सन्तुलन भत्काउँछ, अक्सिजन र रक्तसञ्चार रोक्छ र मान्छेको मृत्यु हुन जान्छ । तर ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने समयमै उचित उपचार पाउन सके धेरै जीवन बचाउन सकिन्छ ।
