काठमाडौं । आज राष्ट्रिय छन्द दिवस देशभर विविध कार्यक्रमसहित मनाइँदैछ । सामान्य अर्थमा छन्द भनेको लय हो, जसरी गद्यको नियम व्याकरण हुन्छ, त्यसैगरी पद्यको आधारभूत नियम छन्द मानिन्छ । कवितालाई लयबद्ध र संरचित बनाउने प्रमुख माध्यम नै छन्द भएकाले यसको साहित्यिक महत्त्व विशेष रहँदै आएको छ ।
छन्द मिलाएर कविता लेख्नु जटिल प्रक्रिया मानिन्छ । छरिएका भावनालाई क्रमबद्ध र लयबद्ध बनाउने क्रममा छन्दको जन्म हुने गर्दछ । आज फेरि एकपटक शब्दहरूले आफ्नो पुरानो घर सम्झिएका छन् लयको घर, छन्दको घर । समयका तीव्र बहावसँगै कहिलेकाहीँ छुट्दै गएको अनुशासन, आज पुनः सम्झनामा फर्किएको छ । यही सम्झनाको नाम हो छन्द दिवस ।
नेपाल सरकार पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले वैशाख ८ गतेलाई छन्द दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेपछि प्रत्येक वर्ष यस दिन राष्ट्रिय छन्द दिवस मनाउने परम्परा स्थापित भएको हो ।
यसै सन्दर्भमा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका चेतनाथ धमलाले नेपाल न्यूज बैंकसँग कुरा गर्दै प्रतिष्ठानले हरेक वर्ष कविता महोत्सव आयोजना गर्दै आएको जानकारी दिए । उनले उक्त महोत्सवमा छन्द कविता, गद्य र पद्य कविता तीनै विधालाई समेटेर प्रतियोगिता सञ्चालन गरिँदै आएको र तीनै विधाका उत्कृष्ट कृतिलाई पुरस्कृत गर्ने गरिएको बताए ।
उनले भने, ‘हरेक वर्ष नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले कविता महोत्सव गर्दै आइरहेको छ । जसमा छन्द कविता, गद्य र पद्य कविता पनि हुन्छ । सबै पुरस्कृत हुन्छन् त्यसमा कम्तिमा पनि छन्द कविताका एउटा कवि पुरस्कृत भैइरहेको अवस्था छ अहिले ।’
धमलाका अनुसार कविता महोत्सवमा प्रत्येक वर्ष कम्तिमा एक जना छन्द कवि पुरस्कृत हुने गरेका छन्, जसले छन्द कविताको संरक्षण र प्रवद्र्धनमा टेवा पुर्याएको छ । प्रतिष्ठानले साहित्यिक विधामा प्रकाशन, खोज तथा अनुसन्धानसम्बन्धी कृतिहरू समेत सार्वजनिक गर्दै आएको उनले बताए ।
उनले भने, ‘यो छन्द कविताको संरक्षण प्रवद्र्धनका लागि प्रतिष्ठानले साहित्यिक विधाहरुका प्रकाशन, खोज, अनुसन्धान सम्बन्धी केहि कृतिहरु पनि प्रकाशित भएका छन् । प्रतिष्ठानले साहित्यिक विधामा प्रकाशन, खोज तथा अनुसन्धानसम्बन्धी कृतिहरू समेत सार्वजनिक गर्दै आएको छ ।’
उनले छन्द कवितामा कविहरुको सहभागिता पद्य कविताको भन्दा कम मात्रामै रहेको बताए । जहाँ प्रत्येक वर्ष करिब ५० देखि ६० जना कविहरू छन्द कवितामा सहभागी हुने गरेका छन् ।
उनले भने, ‘छन्द कवितामा सहभागिता पद्य कविताको भन्दा कम रहँदै आएको छ, छन्द कविता प्रस्तुत गर्ने सहभागीहरुको संख्या हेर्नुपर्छ । कम्तिमा पनि ५०–६० जना सहभागी हुन्छन्, जसमा कविहरु पुरस्कृत भैसकेका छन् ।’
छन्द कविता र पद्य कविता दुवै विधामा प्रतिस्पर्धा हुँदै आए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा पद्य कविता प्रस्तुत गर्ने कविहरूको संख्या केही बढी देखिएको उनले उल्लेख गरे ।
राष्ट्रिय छन्द दिवसले नेपाली साहित्यमा छन्द कविताको महत्व उजागर गर्नुका साथै नयाँ पुस्तालाई यस विधातर्फ आकर्षित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
छन्द केवल शब्दको बन्धन होइन, यो त आत्माको धड्कनसँग मिल्ने ताल हो । जब अक्षरहरू निश्चित मात्रामा हिँड्छन्, जब शब्दहरू लयमा सास फेर्छन्, तब कविता केवल पढिने होइन महसुस गरिन्छ ।
छन्द दिवस केवल एक दिनको उत्सव होइन, यो स्मरण हो हामी कहाँबाट आएका हौँ र शब्दलाई कति स्नेहले सजाउन सक्छौँ भन्ने । लयलाई जोगाउनु भनेको संस्कृतिलाई जोगाउनु हो, र संस्कृतिलाई जोगाउनु भनेको आफ्नै पहिचानलाई बचाउनु हो ।
आजको दिनले फेरि सम्झाइदिएको छ कविता स्वतन्त्र हुन सक्छ, तर छन्दले दिएको लयमा त्यो अझ सुन्दर हुन्छ ।
