चितवन । गत वैशाखमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र दुई व्यक्ति सेनाको जस्तो पोसाकमा हातमा बन्दुक बोकेर हिँडेका गस्ती टोली जस्तै देखिए । उनीहरूलाई निकुञ्जले जङ्गलमा राखेको ‘स्पाइ क्यामेरा’ ले तुरुन्तै सेन्सरमार्फत निकुञ्जको सिस्टममा पठायो ।
उनीहरू गस्ती टोली जस्तो देखिने पोसाकमा हिँडेका व्यक्ति थिए, तर गस्तीमा निस्किएको निकुञ्ज वा सुरक्षाकर्मीको टोली भने थिएनन् । नेपाली सेनाको पोसाकमा हिँडेका उनीहरूको क्रियाकलाप शङ्कास्पद लागेपछि निकुञ्जको गस्ती टोलीले तुरुन्तै कदम चाल्यो, तर तत्कालै नियन्त्रणमा लिन भने सकेन । आफूले बोकेको झोला फालेर उनीहरू भागे ।
स्पाइ क्यामेराले पठाएको तस्बिर र स्थानीय सुराकमार्फत निकुञ्जको टोलीले दुई जनामध्ये अक्कलबहादुर विश्वकर्मालाई पहिले नियन्त्रणमा लिन सफल भयो । पर्सागढी नगरपालिका घर भएका अक्कल बहादुरलाई जेठ महिनामा नियन्त्रणमा लिएपछि उनकै माध्यमबाट मुख्य नाइके हेटौँडा उपमहानगरपालिका-३ घर भएका रामशरण विश्वकर्मालाई गत मङ्सिरमा निकुञ्जले नियन्त्रणमा लियो ।
उनीहरूको साथबाट हाते बन्दुक, बन्चरो, बन्दुकमा प्रयोग हुने स्टिलको बेरिङ लगायत सामग्री पनि निकुञ्जको टोलीले बरामद गरेको थियो । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा. गणेश पन्तका अनुसार निकुञ्जको सबै क्षेत्रमा नियमित गस्ती टोलीले मात्र सुरक्षा दिन सम्भव छैन । त्यसैले ठाउँ-ठाउँमा जडान गरिएका क्यामेराहरूले अहिले गैँडा चोरी–सिकारी नियन्त्रणमा ठूलो सहयोग पुर्याइरहेका छन् ।
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा चालू आर्थिक वर्षमा १७ गैँडा र ४ बाघ गरी विभिन्न ५७ जनावरको मृत्यु भएको छ । तर, निकुञ्जमा चोरी-सिकारीबाट ८५२ दिनयता कुनै पनि वन्यजन्तुको मृत्यु नभएको तथ्याङ्क निकुञ्जसँग छ ।
प्रमुख संरक्षण अधिकृत पन्त भन्नुहुन्छ, “समुदायको सचेतनासँगै हामीले प्रविधिमार्फत पनि निकुञ्जको गस्ती गर्न सहज भएकाले चोरी–सिकारी नियन्त्रणमा सहयोग पुगेको हो ।”
वैशाखमा निकुञ्ज प्रवेश गरेकामध्ये रामशरण विश्वकर्मा यसअघि दुई पटक गैँडा मार्ने उद्योग र अवैध हातहतियार मुद्दामा सजाय भुक्तान गरिसकेका व्यक्ति हुन् । निकुञ्ज प्रशासनका अनुसार उनलाई एक पटक ५ र अर्को पटक १५ वर्ष वन्यजन्तु चोरी-सिकारी मुद्दामा जेल सजाय भएको थियो । पछिल्लो पटक सर्वोच्च अदालतबाट कैद कटौती भई १० वर्ष मात्र भुक्तान गरी उनी निस्किएका थिए । उनीहरू दुवै जना अहिले अवैध हातहतियार मुद्दामा पुर्पक्षका लागि थुनामा छन् ।
चालु आर्थिक वर्षमा गैँडाको अवैध तस्करीको उद्योग (प्रयास) मा संलग्न भएको अभियोगमा निकुञ्जमार्फत जिल्ला अदालत चितवनमा मुद्दा चलेका उनीहरू दुई जना मात्र हुन् । अन्य विभिन्न मुद्दामा गरी १५ जना व्यक्तिविरुद्ध जिल्ला अदालत चितवनमा मुद्दा दायर गरिएको छ ।
प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा. पन्तका अनुसार अहिले निकुञ्जका विभिन्न स्थानमा २५ वटा स्पाइ क्यामेरा जडान गरिएको छ । ती क्यामेराले कोही व्यक्ति वरपर देखिएमा ‘रियल टाइम इन्फर्मेसन सिस्टम’ मार्फत जानकारी पठाउँछन्, जसले गर्दा तत्कालै कदम चाल्न निकुञ्जलाई सहयोग पुग्छ ।
त्यसैगरी वन्यजन्तुको अनुगमनका लागि निकुञ्जले ‘ड्रोन क्यामेरा’ पनि प्रयोग गर्ने गरेको उनले बताए । निकुञ्जले ४ वटा तालिमप्राप्त कुकुर, सीसीटीभी क्यामेराका साथै निकुञ्जभित्र पर्यटक घुमाउन जाने गाडीमा ‘जीपीएस’ जडान गरेर उनीहरूको क्रियाकलापको अनुगमन गर्ने गर्दछ ।
गत वर्ष मध्यवर्ती क्षेत्रको एक व्यक्तिको खेतमा करेन्ट लागेर गैँडाको मृत्यु भएको थियो । निकुञ्जको तालिमप्राप्त कुकुरको माध्यमबाट करेन्ट ल्याइएको घर पत्ता लगाइएको थियो । ती व्यक्तिलाई पनि जिल्ला अदालत चितवनले पाँच वर्ष कैद सजाय तोकेको प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा. पन्तले जानकारी दिए । पछिल्लो समय प्रविधिबाट अनुगमन सहज भएकाले चोरी–सिकारी नियन्त्रण अभियान प्रभावकारी भएको उनको भनाइ छ ।
